Actueel
Analyse parlementaire enquête Corona: De retoriek van publieke verantwoording
Na zes weken verhoren leek de parlementaire enquête Corona vooral op een zoektocht naar antwoorden uit het verleden. Maar communicatief viel iets anders op.
Vrijwel alle hoofdrolspelers verdedigden hun keuzes met dezelfde kernboodschap: besluiten moeten worden beoordeeld binnen de context waarin ze zijn genomen, niet met de kennis van nu. Dat is niet verrassend. Achter de schermen zijn al honderdduizenden documentendoorgenomen en 89 besloten gesprekken gevoerd. De openbare verhoren waren daardoor minder een zoektocht naar nieuwe feiten en meer een moment van publieke verantwoording.
Minstens zo relevant als de inhoud is de retoriek waarmee beleidskeuzes nu jaren later worden verantwoord. Wie kijkt naar de verhoren van Mark Rutte, Ferd Grapperhaus en Hugo de Jonge ziet drie terugkerende patronen. Die retorische patronen onthullen een poging om het debat te verplaatsen van de vraag of de juiste keuzes zijn gemaakt naar de vraag hoe die keuzes destijds tot stand kwamen.
1. Onzekerheid als context
Een terugkerend thema was de onzekerheid waarin besluiten werden genomen. Rutte sprak over 'varen in de mist' en 'met vijftig procent van de kennis, honderd procent van de keuzes maken'. De Jonge omschreef de coronacrisis als twee jaar lang 'balanceren op een koord'.
Deze beeldspraak doet meer dan alleen de omstandighedenschetsen waarin besluiten tot stand kwamen. Ze plaatst de besluitvorming nadrukkelijk in de context van onzekerheid en tijdsdruk. Daarmee verschuift de maatstaaf waarop besluiten worden beoordeeld. Niet de uitkomst staat centraal, maar deinformatiepositie op het moment van besluitvorming. Zo wordt impliciet het argument gemaakt dat achteraf oordelen met de kennis van nu weinig recht doetaan de werkelijkheid van toen.
2. Onvermijdelijkheid als legitimatie
De Jonge presenteerde politieke keuzes regelmatig als onvermijdelijk’. Het ging over het voorkomen van ‘een scenario als Bergamo’ en over situaties waarin ‘niets doen geen optie was’.
Dat frame heeft een belangrijke functie. Door het beleid te framen als een noodzakelijke reactie op een uitzonderlijke crisis, verschuift de discussie van alternatieven naar uitvoering. Niet langer staat de vraag centraal welke afweging is gemaakt, maar of er überhaupt een andere mogelijkheid bestond. Daarmee wordt politieke keuze deels gepresenteerd als bestuurlijke noodzaak.
3. Empathie zonder zelfkritiek
Tegelijkertijd erkenden de bestuurders de maatschappelijke gevolgen van het coronabeleid. Er was zichtbaar begrip voor de impact op burgers, ondernemers en maatschappelijke instellingen. Maar die erkenning ging zelden gepaard met fundamentele twijfel aan de gemaakte keuzes. Grapperhauswas zichtbaar geëmotioneerd over de impact van de avondklok en de flinke inperking van grondrechten, maar presenteerde de maatregel tegelijk alsnoodzakelijke uitkomst van de omstandigheden en de adviezen van het OMT. Ook De Jonge hanteerde een vergelijkbare benadering.
Juist daarin zit een interessant communicatief evenwicht. Empathie creëert verbinding en laat zien dat de gevolgen worden gezien. Door tegelijkertijd vast te houden aan de juistheid van het handelen blijft de legitimiteit van de besluitvorming overeind. De boodschap luidt feitelijk: de gevolgen waren ingrijpend, maar gegeven de omstandigheden warende keuzes verantwoord.
Wat deze drie patronen verbindt, is dat ze allemaal hetzelfde doel dienen: de beoordeling van beleid verschuiven van resultaten naar besluitvorming en context. De centrale vraag wordt niet zozeer of de juiste keuze is gemaakt, maar of die keuze destijds redelijk en verdedigbaar was op basis van de beschikbare kennis, de ervaren dreiging en de tijdsdruk.
Juist daarom zijn de verhoren communicatief zo interessant. Ze laten zien dat publieke verantwoording niet alleen gaat over feiten. Minstens zo belangrijk is de bril waardoor die feiten worden bekeken. Niet alleen wat er is gebeurd staat ter discussie, maar vooral welkbeoordelingskader we hanteren om daar jaren later op terug te kijken. Framing speelt hierin een cruciale rol.
